Rong biển thay nhựa: 3 startup thắng giải, còn Việt Nam?

Mỗi năm, thế giới đổ xuống đại dương hàng trăm nghìn tấn nhựa, và phần lớn là bao bì dùng một lần — thứ ta xé ra trong ba giây rồi vứt đi, nhưng biển cả phải mang theo hàng trăm năm. Nghịch lý là đến hôm nay, chỉ khoảng 9% lượng nhựa từng được sản xuất trên Trái Đất được tái chế, 12% bị đốt, phần còn lại nằm ở bãi rác hoặc trôi ra biển (theo The Earthshot Prize). Vậy mà có ba nhóm bạn trẻ đã tìm ra một câu trả lời nghe qua tưởng đùa: thay vì nhựa, hãy dùng rong biển. Và họ không chỉ làm được — họ còn ẵm những giải thưởng danh giá nhất thế giới về sản phẩm xanh.

Vấn đề toàn cầu: bao bì mỏng — kẻ thù khó trị nhất

Trong thế giới rác nhựa, loại khó xử lý nhất chính là bao bì mỏng (thin-film): túi nilon, màng gói, vỏ bọc thực phẩm. Chúng quá nhẹ, quá bẩn, quá rẻ để tái chế có lãi, nên gần như 100% kết thúc ở bãi rác hoặc đại dương. Đây cũng là mặt trận mà công nghệ tái chế truyền thống bó tay. Chính vì thế, khi ai đó tìm được vật liệu vừa gói được đồ, vừa phân huỷ sạch trong tự nhiên, cả ngành bao bì toàn cầu phải ngoái nhìn. Và điều thú vị: cả ba lời giải xuất sắc nhất hiện nay đều đến từ… biển.

Sản phẩm #1 — Notpla (Anh): nhà vô địch Earthshot

Nếu có một cái tên "đầu tàu" thì đó là Notpla (viết tắt của "Not Plastic"), startup có trụ sở tại London do Pierre Paslier và Rodrigo García González sáng lập. Năm 2022, Notpla thắng The Earthshot Prize — giải thưởng môi trường do Hoàng tử William sáng lập, ở hạng mục "Xây dựng thế giới không rác thải", kèm phần thưởng 1 triệu bảng Anh.

Notpla làm bao bì hoàn toàn từ rong biển và thực vật — tự nhiên 100% và phân huỷ sinh học hoàn toàn. Sản phẩm nổi tiếng nhất của họ là Ooho, những "viên bong bóng" đựng nước uống mà bạn có thể… ăn luôn cả vỏ. Tại giải chạy London Marathon 2019, ban tổ chức đã phát 36.000 viên Ooho chứa nước uống thể thao thay cho cốc nhựa. Nhưng Notpla không dừng ở màn trình diễn: họ đã sản xuất hơn 1 triệu hộp đựng đồ ăn mang đi cho Just Eat Takeaway, và riêng năm 2023 đã thay thế 4,4 triệu đơn vị nhựa — gấp đôi năm trước đó.

Một chi tiết ít người biết: Notpla là vật liệu đầu tiên và duy nhất trên thế giới được công nhận là "không chứa nhựa" theo Chỉ thị Nhựa dùng một lần của Liên minh châu Âu (EU SUP Directive). Về mặt khí hậu, rong biển nuôi để làm nguyên liệu hấp thụ carbon nhanh gấp 20 lần so với cây trên cạn, đồng thời tạo sinh kế mới cho cộng đồng ngư dân. Sau giải Earthshot, Notpla huy động thêm 20 triệu bảng để mở rộng sang Mỹ, với những khách hàng và đối tác như Bidfood, Bloomberg và Deloitte. Từ một ý tưởng "điên rồ", rong biển đang trở thành ngành kinh doanh nghiêm túc.

Sản phẩm #2 — Sway (Mỹ): đánh thẳng vào túi nilon

Nếu Notpla chinh phục hộp đựng đồ ăn, thì Sway — startup ở California do Julia Marsh đồng sáng lập và làm CEO — nhắm thẳng vào "kẻ khó trị" nhất: màng nhựa mỏng. Năm 2023, Sway giành giải nhất TOM FORD Plastic Innovation Prize (giải thưởng đổi mới do nhà thiết kế Tom Ford và tổ chức Lonely Whale khởi xướng), nhận 600.000 USD trong tổng quỹ 1,2 triệu USD — và điều đáng chú ý là cả ba đội thắng giải năm đó đều dùng rong biển.

Công nghệ lõi của Sway là TPSea — một loại "nhựa nhiệt dẻo từ rong biển" (thermoplastic seaweed resin) có thể chạy trên chính những dây chuyền sản xuất nhựa hiện có, rồi tạo ra màng film thay thế túi nilon, túi đựng và bao gói. Điểm mạnh: nó phân huỷ ngay trong thùng ủ compost tại nhà, không cần nhà máy xử lý công nghiệp. Sau giải thưởng, Sway gọi được 5 triệu USD vòng hạt giống và đặt mục tiêu đạt sản lượng thương mại, với sự quan tâm từ các thương hiệu thời trang. Nói cách khác: đây không còn là mẫu thí nghiệm trong phòng lab, mà là vật liệu đang bước ra thị trường thật.

Sản phẩm #3 — Zerocircle (Ấn Độ): người châu Á chứng minh điều đó khả thi

Và đây là điều truyền cảm hứng nhất cho chúng ta: không phải chỉ phương Tây mới làm được. Zerocircle, startup Ấn Độ do Neha Jain sáng lập năm 2020, cũng thắng TOM FORD Plastic Innovation Prize 2023 (giải nhì, 250.000 USD) — cùng sân khấu với Sway và Notpla.

Zerocircle làm vật liệu đóng gói an toàn cho đại dương và động vật hoang dã, tan hết vô hại sau khi dùng, từ rong biển được nuôi trồng bởi các cộng đồng nông dân ven biển bang Tamil Nadu. Điểm cốt lõi trong triết lý của họ rất đáng để Việt Nam suy ngẫm: rong biển là "nguyên liệu tái tạo" tuyệt vời — không cần đất, không cần nước ngọt, lớn cực nhanh — và mỗi héc-ta rong còn nuôi sống thêm nhiều gia đình ngư dân. Một quốc gia châu Á với bờ biển dài đã biến chính lợi thế tự nhiên của mình thành sản phẩm công nghệ cao xuất khẩu. Nghe quen không?

Tiềm năng Việt Nam: chúng ta đang ngồi trên mỏ vàng xanh

Hãy đặt hai con số cạnh nhau. Một bên: Việt Nam mỗi năm thải khoảng 1,8 triệu tấn rác nhựa, trong đó tới 730.000 tấn rò rỉ ra biển, đưa nước ta vào nhóm 5 quốc gia xả nhựa ra đại dương nhiều nhất thế giới (theo World Bank). Bên kia: Việt Nam có hơn 887 loài rong biển tự nhiên, trong đó 88 loài có giá trị kinh tế, và tiềm năng nuôi trồng lên tới 900.000 ha mặt nước.

Hiện thực đang ở đâu? Năm 2023, cả nước mới nuôi khoảng 16.500 ha, cho sản lượng 150.000 tấn — tức chỉ chạm chưa tới 2% tiềm năng. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đặt mục tiêu 500.000 tấn rong biển vào năm 2030. Rong sụn của ta có hàm lượng carrageenan cao, rong nho (green caviar) ở Khánh Hòa cho nông dân 150–200 triệu đồng/ha, còn rong sụn khoảng 60–80 triệu đồng/ha. Thị trường rong biển toàn cầu đang tăng khoảng 10% mỗi năm, và bản thân rong còn hấp thụ carbon gấp 5 lần cây trên cạn — mở ra cả cơ hội bán tín chỉ carbon.

Nghĩa là chúng ta có gần như đầy đủ nguyên liệu đầu vào mà Notpla, Sway, Zerocircle phải đi mua. Điều còn thiếu là bước tiếp theo: biến rong thành vật liệu bao bì giá trị cao, thay vì chỉ bán rong thô hay làm thực phẩm.

Tin vui là hạt giống đã nảy mầm. BUYO Bioplastics — startup Việt do Đỗ Hồng Hạnh đồng sáng lập năm 2022 — đang biến phụ phẩm nông nghiệp và thực phẩm (như bã hèm bia) thành nhựa sinh học phân huỷ hoàn toàn. BUYO đã thắng cuộc thi khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại TECHFEST Việt Nam 2023, giành giải Best Sustainable Packaging tại World Beverage Innovation Awards 2025, huy động 750.000 USD và đặt mục tiêu nâng công suất lên 100 tấn/tháng. Người Việt hoàn toàn làm được — vấn đề chỉ là cần thêm thật nhiều BUYO nữa, và lần này có thể là từ chính rong biển.

Why not Vietnam?

Vậy câu hỏi đặt ra rất thẳng thắn: tại sao một đất nước có hơn 3.260 km bờ biển, có 88 loài rong giá trị kinh tế, có ngành thuỷ sản và nông nghiệp hùng hậu, lại chưa có một "Notpla phiên bản Việt" chuyên làm bao bì từ rong biển? Thị trường châu Âu đang khát những vật liệu này vì các quy định như CBAM và cấm nhựa dùng một lần. Người tiêu dùng Việt ngày càng sẵn lòng trả thêm cho sản phẩm xanh. Và quan trọng nhất: đây là cơ hội vừa kiếm tiền, vừa làm sạch chính vùng biển quê hương.

Cái còn thiếu không phải là rong, không phải là thị trường, cũng không phải là chất xám — Việt Nam có đủ kỹ sư, nhà khoa học vật liệu và người trẻ dám nghĩ lớn. Cái còn thiếu, có lẽ, chỉ là một người dám bắt đầu và một hệ sinh thái đủ kiên nhẫn để đồng hành.

Bắt đầu từ đâu? Nguồn vốn cho startup xanh Việt

Nếu bạn là một entrepreneur trẻ đang ấp ủ ý tưởng, đây là vài cánh cửa có thật để gõ: các quỹ và vườn ươm trong nước như VIISA, ThinkZone, Touchstone Partners; các nhà đầu tư khu vực/toàn cầu nhận hồ sơ từ Việt Nam như Antler, 500 Global; các chương trình chuyên về khí hậu như Third Derivative hay học bổng Climatebase Fellowship; cuộc thi Khởi nghiệp Xanh do Trung tâm BSA tổ chức; và nguồn vốn xanh từ các định chế như IFC, ADB. Cơ hội chưa bao giờ nhiều đến thế — điều còn lại là dám nộp đơn.

Rong biển đã chứng minh nó có thể thay nhựa, thắng giải quốc tế và tạo ra doanh nghiệp thật. Từ London đến California đến Mumbai, câu chuyện đã được kể. Chương tiếp theo — biết đâu — được viết từ một làng chài ở Khánh Hòa, Ninh Thuận hay Kiên Giang.

Cùng gieo hôm nay – Gặt hái ngày mai 🌱 — The Seed of Green Future | Hạt giống tương lai xanh

Nguồn tham khảo

The Earthshot Prize — Notpla, Winner 2022 (earthshotprize.org) · Forbes — "Winners Of The Tom Ford Plastic Innovation Prize Are All Using Seaweed" (2023) · Sourcing Journal / WWD — Sway raises 5 triệu USD (2024) · Zerocircle (zerocircle.in) · VietnamPlus — "Vietnam targets 500,000 tonnes of seaweed yield by 2030" (2024) · World Bank — "A Roadmap to Stop Single-Use Plastic Pollution in Vietnam" (2022) · NSSC Vietnam / World Beverage Innovation Awards — BUYO Bioplastics.