Quần áo cũ tái sinh thành sợi mới: 3 đột phá dệt may xanh

2 ngày trước
8 phút đọc

Mỗi giây trôi qua, thế giới chôn lấp hoặc đốt bỏ một lượng vải vóc tương đương một xe tải rác. Nghe có vẻ phóng đại, nhưng đó là cách Quỹ Ellen MacArthur mô tả ngành thời trang suốt nhiều năm. Và đây mới là chỗ "đau" nhất: dù công nghệ đã đi rất xa, đến nay vẫn chưa tới 1% lượng quần áo cũ trên thế giới được tái chế thành sợi để may quần áo mới. Phần lớn vải tái chế hiện nay chỉ "đi xuống" thành giẻ lau, bông nhồi, hoặc vật liệu cách âm — rồi vài năm sau vẫn ra bãi rác.

Vấn đề nằm ở chỗ kỹ thuật: hơn ba phần tư vải trên thị trường là vải pha — sợi cotton bện chặt với polyester. Tách hai thứ này ra mà không phá hủy cả hai là bài toán hóc búa khiến ngành tái chế dệt may "bó tay" suốt hàng chục năm.

Tin vui là ba đội ngũ dưới đây đang giải đúng bài toán đó — mỗi đội một cách. Cả ba đều đã thắng giải thưởng quốc tế lớn, đều đã có sản phẩm hoặc nhà máy thật, và điều thú vị nhất với chúng ta: cả ba đều dùng những thứ mà Việt Nam — cường quốc dệt may thứ hạng top thế giới — đang có thừa.

Vấn đề toàn cầu: "núi quần áo" và áp lực xanh từ EU

Thời trang là một trong những ngành phát thải lớn nhất hành tinh, và mô hình "thời trang nhanh" khiến vòng đời mỗi món đồ ngày càng ngắn. Trong khi đó, vải pha cotton–polyester chiếm khoảng 77% thị trường dệt may toàn cầu, nhưng tỷ lệ được tái chế trở lại thành vải mới vẫn dưới 1% (theo Circ và đối tác công nghệ GEA). Nghĩa là gần như toàn bộ "núi quần áo" cũ của nhân loại đang bị lãng phí.

Châu Âu — thị trường xuất khẩu dệt may lớn của Việt Nam — đang siết rất mạnh. Quy định Thiết kế Sinh thái cho Sản phẩm Bền vững (ESPR) dự kiến bắt đầu thực thi với hàng dệt may từ năm 2027, yêu cầu quần áo phải bền hơn, dễ sửa, dễ tái chế và ưu tiên làm từ sợi tái chế. Cùng lúc, Chỉ thị Khung về Chất thải của EU đã yêu cầu các nước thành viên thu gom riêng rác dệt may từ năm 2025. Thông điệp cho nhà sản xuất rất rõ: ai không có câu chuyện "vật liệu tuần hoàn" thật sự sẽ dần bị đẩy khỏi kệ hàng EU.

Sản phẩm #1 — Circ (Mỹ): biến quần áo pha thành sợi mới, "ứng viên" Giải Earthshot

Giải thưởng: Lọt vào vòng chung kết (Finalist) Giải Earthshot Prize 2023 — giải thưởng môi trường danh giá do Hoàng tử William sáng lập.

Đội ngũ: Circ đặt đại bản doanh tại Danville, bang Virginia — một thị trấn dệt may cũ của Mỹ đang được "hồi sinh" nhờ chính công nghệ này.

Circ giải đúng bài toán khó nhất của ngành: tách polyester ra khỏi cotton trong vải pha. Bằng một quy trình thủy nhiệt (hydrothermal) đã được cấp bằng sáng chế, Circ "hóa lỏng" phần polyester thành polymer, đồng thời giữ nguyên vẹn sợi cotton — để rồi cả hai đều có thể quay lại làm vải mới. Hình dung đơn giản: thay vì cố gỡ từng sợi chỉ rối, Circ "nấu" cả mảnh vải rồi tách hai nguyên liệu ra hai dòng riêng, sạch và tái dùng được.

Về thương mại hóa, Circ đang tăng tốc thật sự. Tháng 3/2025, công ty gọi vốn thành công 25 triệu USD (vòng được dẫn dắt bởi quỹ Taranis), và nhà máy quy mô thương mại đầu tiên của Circ được công bố tại Hội nghị Choose France 2025 dưới sự chứng kiến của chính quyền Tổng thống Pháp. Circ cũng đã ký hợp tác dài hạn với Acegreen Eco-Material Technology — đối tác cam kết mua lại bột giấy (pulp) và polyester tái chế của Circ để đưa vào chuỗi sản xuất. Trước đó, Circ từng cùng Zara giới thiệu những thiết kế đầu tiên may từ vải tái chế bằng công nghệ của mình — bằng chứng cho thấy "vải từ rác" không hề thô ráp như nhiều người tưởng.

Sản phẩm #2 — Agro-Lyocell của Canvaloop (Ấn Độ): sợi vải từ rơm rạ, vỏ chuối, lá dứa

Giải thưởng: Quán quân Global Change Award 2026 của Quỹ H&M — một trong những giải thưởng đổi mới sáng tạo dệt may bền vững lớn nhất thế giới, vừa công bố đầu tháng 6/2026.

Founder: Shreyans Kokra và Dhruv Gupta, hai doanh nhân trẻ người Ấn Độ.

Đây có lẽ là câu chuyện "gần Việt Nam" nhất trong ba. Canvaloop biến phụ phẩm nông nghiệp — thân cây gai dầu, thân chuối, lá dứa, rơm rạ — thành sợi cellulose tái sinh, dùng thay cho sợi viscose và lyocell vốn phải khai thác từ gỗ rừng. Nói cách khác: thay vì chặt cây để làm vải mềm mại, họ lấy thứ nông dân thường đốt bỏ ngoài đồng và "kéo" nó thành sợi mặc lên người. Ban giám khảo Global Change Award đánh giá cao giải pháp này vì nó đánh vào đúng khâu phát thải nặng nhất của chuỗi dệt may — khâu sản xuất nguyên liệu thô.

Vì sao đáng chú ý với Việt Nam? Vì chúng ta là quốc gia nông nghiệp có lượng phụ phẩm khổng lồ: rơm rạ sau mỗi vụ lúa, thân chuối sau thu hoạch, lá dứa ở các vùng trồng dứa lớn. Đây chính xác là loại "nguyên liệu rác" mà Canvaloop đang biến thành tiền.

Sản phẩm #3 — Infinna của Infinited Fiber (Phần Lan): sợi cotton "tái sinh" mềm như thật

Giải thưởng: Thắng hàng loạt giải đổi mới bền vững, trong đó có Capgemini Sustainability Tech Award (Phần Lan, 2023), lọt Global Cleantech 100 và danh sách startup tác động hàng đầu của Quỹ Norrsken.

Hậu thuẫn: Đây là startup được "chống lưng" bởi gần như toàn bộ ông lớn ngành thời trang — Inditex (công ty mẹ Zara), Fast Retailing (Uniqlo), H&M, Adidas, Bestseller, Patagonia, Zalando. Tổng vốn huy động đã vượt 86 triệu USD.

Công nghệ của Infinited Fiber làm điều mà nhiều người tưởng bất khả: lấy vải bông cũ đã qua sử dụng (rác dệt may sau tiêu dùng) và "tái sinh" nó thành một loại sợi mới tên Infinna, có cảm giác mềm mại gần như cotton nguyên sinh. Khác với tái chế thông thường khiến chất lượng đi xuống, sợi Infinna đủ tốt để may đồ thời trang cao cấp — Adidas và nhà thiết kế Stella McCartney từng ra mắt một mẫu trang phục làm từ Infinna trong dự án New Cotton Project.

Quy mô cũng không nhỏ: Infinited Fiber đang xây nhà máy thương mại đầu tiên với vốn đầu tư lên tới 400 triệu euro, công suất 30.000 tấn sợi/năm — đủ để làm khoảng 100 triệu chiếc áo thun, dự kiến chạy hết công suất trong năm 2026.

Tiềm năng Việt Nam: chúng ta đang ngồi trên cả "mỏ vàng" lẫn "mỏ rác"

Đây là phần quan trọng nhất, vì Việt Nam không phải khán giả đứng ngoài — chúng ta là người trong cuộc của ngành dệt may toàn cầu.

Ngành dệt may là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, mang về hơn 40 tỷ USD mỗi năm và tạo việc làm cho hàng triệu lao động. Riêng kim ngạch thương mại Việt Nam – EU năm 2025 đạt mức kỷ lục 56,2 tỷ USD, trong đó dệt may và da giày là hai trụ cột. Nhưng chính vị thế "công xưởng" đó khiến chúng ta dễ tổn thương trước "hàng rào xanh" của EU: mô hình gia công cắt-may đơn thuần (CMT) sẽ không còn cạnh tranh được khi ESPR yêu cầu truy xuất nguồn gốc, vật liệu tái chế và "hộ chiếu số sản phẩm".

Mặt khác, Việt Nam lại đang lãng phí đúng những thứ ba startup trên biến thành tiền:

Rác dệt may: Các khu công nghiệp dệt may, làng nghề và nhà máy thải ra lượng vải vụn, vải lỗi khổng lồ mỗi năm — đúng nguyên liệu đầu vào cho công nghệ kiểu Circ và Infinited Fiber.
Phụ phẩm nông nghiệp: Việt Nam là một trong những nước trồng dứa, chuối và lúa hàng đầu khu vực. Lá dứa, thân chuối, rơm rạ — thứ bị đốt bỏ gây ô nhiễm không khí mỗi mùa vụ — chính là "mỏ nguyên liệu" của mô hình Agro-Lyocell.
Hạ tầng và tay nghề: Chúng ta đã có sẵn nhà máy sợi, dệt, nhuộm, và đội ngũ kỹ sư dệt may dày dạn. Cái còn thiếu là công nghệ tái sinh và người dám đầu tư vào nó.

Khả năng xuất khẩu cũng rộng mở: khi EU buộc quần áo phải có tỷ lệ sợi tái chế, một nhà cung cấp Việt Nam làm chủ được nguồn sợi tái chế nội địa sẽ có lợi thế cạnh tranh mà các đối thủ chỉ gia công không thể có.

Why not Vietnam? — Lời mời cho người dám bắt đầu

Vậy thì câu hỏi đặt ra rất tự nhiên: tại sao chưa có một startup Việt Nam nào đứng ra biến rơm rạ, lá dứa, vải vụn của chính mình thành sợi mới — thứ mà Zara, Uniqlo, Adidas đang xếp hàng trả tiền để mua?

Chúng ta có vùng nguyên liệu nông nghiệp trải dài từ đồng bằng sông Hồng đến sông Cửu Long. Chúng ta có ngành dệt may top thế giới với đầy đủ nhà máy và nhân lực. Chúng ta có một thị trường EU đang "khát" sợi tái chế nhờ ESPR. Ba mảnh ghép đã nằm sẵn trên bàn. Cái còn thiếu duy nhất — như mọi câu chuyện khởi nghiệp xanh — là người chịu ghép chúng lại và bắt đầu.

Và tin tốt là: bạn không phải bắt đầu từ con số không về vốn.

Nguồn vốn & hệ sinh thái cho startup xanh Việt

Nếu bạn đang ấp ủ một ý tưởng trong ngách này, đây là vài cánh cửa đáng gõ:

Trong nước: VIISA, ThinkZone Ventures, Touchstone Partners; Giải thưởng Khởi nghiệp Xanh do Trung tâm BSA tổ chức.
Quốc tế nhận hồ sơ Việt Nam: Antler, 500 Global, Y Combinator.
Chuyên về khí hậu: Climatebase Fellowship, Third Derivative, và chính Global Change Award của Quỹ H&M (cánh cửa mà Canvaloop vừa bước qua).
Vốn xanh từ định chế phát triển: IFC, ADB, Ngân hàng Thế giới — đang đẩy mạnh tài trợ chuyển đổi xanh cho doanh nghiệp dệt may Việt Nam.

Một lưu ý nhỏ nhưng quan trọng: các công nghệ trên đều có thể đã đăng ký sáng chế. Startup Việt nên nghiên cứu kỹ bản đồ patent và tìm con đường công nghệ riêng — học tinh thần, không sao chép mù quáng.

Cùng gieo hôm nay – Gặt hái ngày mai 🌱

The Seed of Green Future | Hạt giống tương lai xanh

Nguồn tham khảo

The Earthshot Prize, "Circ – Finalist 2023", earthshotprize.org
Circ, "Circ Closes Oversubscribed $25M Funding Round Led by Taranis" & "Circ and Acegreen Announce Strategic Partnership", circ.earth (2025)
GEA, "Smart, stylish, circular: polycotton recycling with Circ", gea.com
H&M Foundation, "Global Change Award 2026 Winners" (Agro-Lyocell by Canvaloop), hmfoundation.com & H&M Group news (6/2026)
Infinited Fiber Company, hồ sơ Fashion for Good & thông cáo gọi vốn (Inditex, Fast Retailing/Uniqlo, H&M, Adidas, Patagonia); Capgemini Sustainability Tech Award Finland 2023
Vietnam News, "Circular economy offers competitive leverage for Việt Nam's textile industry"; ECOSOI, "What is ESPR? The Impact of Ecodesign Regulation on Vietnam's Fashion Supply Chain"; Vietnam Briefing, "EU Strategy for Sustainable and Circular Textiles"
European Environment Agency, "Circularity of the EU textiles value chain in numbers"