Bát cơm "xanh": lúa Việt giảm phát thải, nông dân lãi gấp 6 lần

Phát thải khí nhà kính từ ruộng lúa toàn cầu đã tăng gấp đôi sau sáu thập kỷ, lên khoảng 1,1 tỷ tấn CO₂ mỗi năm. Nhưng tại đồng bằng sông Hồng, những mô hình lúa phát thải thấp vừa sơ kết ngày 10/6 cho thấy một con đường khác: năng suất tăng tới 30%, nông dân lãi tới 24,4 triệu đồng mỗi héc-ta, trong khi vẫn cắt giảm mạnh chi phí và khí thải. Giảm phát thải và tăng thu nhập, hóa ra, có thể đi cùng nhau.

Ruộng lúa và "dấu chân khí hậu" đang phình to của thế giới

Lúa nuôi sống hơn một nửa dân số toàn cầu, nhưng cái giá khí hậu của nó đang lớn dần. Một nghiên cứu do Giáo sư Hanqin Tian (Boston College) dẫn đầu, công bố trên tạp chí Nature Food ngày 22/5/2026, cho biết phát thải khí nhà kính từ ruộng lúa thế giới đã tăng gấp đôi kể từ thập niên 1960, hiện tương đương khoảng 1,1 tỷ tấn CO₂ mỗi năm. Đây là đánh giá toàn cầu đầy đủ nhất tới nay, dựa trên hơn 21.000 quan trắc đồng ruộng kết hợp máy học và mô hình hệ sinh thái, bao phủ giai đoạn 1961–2020.

Hai nguyên nhân chính được chỉ ra là việc mở rộng diện tích trồng lúa ở các nước đang phát triển, và thói quen vùi rơm rạ trở lại ruộng ngập nước khiến khí metan sinh ra nhiều hơn. Đông Á — nơi có Việt Nam — chứng kiến metan tăng trở lại vì vùi nhiều rơm rạ; châu Phi nổi lên thành điểm nóng mới khi diện tích lúa tăng gấp bảy lần trong sáu thập kỷ. Metan là khí gây nóng lên trong ngắn hạn, nên nó là tâm điểm của Cam kết Metan Toàn cầu với 159 quốc gia tham gia, đặt mục tiêu giảm ít nhất 30% trong thập kỷ này.

Tin tốt là nghiên cứu khẳng định cải thiện quản lý đồng ruộng có thể giảm khoảng 10% phát thải mà không làm giảm năng suất, nhờ ba đòn bẩy: tối ưu quản lý nước, bớt vùi rơm rạ và nâng hiệu quả sử dụng phân đạm. "Đây là những giải pháp thực tế, có thể nhân rộng mà nông dân áp dụng được ngay hôm nay", Giáo sư Susan Pan, đồng tác giả, nhấn mạnh.

Trên đồng ruộng Việt Nam: làm "xanh" mà lãi hơn

Điều thế giới khuyến nghị, Việt Nam đang chứng minh bằng số liệu thực địa. Sáng 10/6, tại Hợp tác xã Hữu Chung (xã Tân An, TP Hải Phòng), Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) sơ kết bốn mô hình canh tác lúa phát thải thấp tại Hưng Yên, Ninh Bình và Hải Phòng. Các mô hình triển khai từ tháng 2/2026 trong khuôn khổ Dự án "Sử dụng phân bón đúng" (Fertilize Right), với hỗ trợ kỹ thuật của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), áp dụng đồng bộ sạ hàng kết hợp vùi phân, tưới ướt – khô xen kẽ, quản lý dịch hại tổng hợp và giống lúa VNR20.

Kết quả vụ đầu tiên rất thuyết phục. Tại Hưng Yên, mô hình đạt 6,49 tấn/ha, tăng 30% so với sạ lan, lợi nhuận 19,2 triệu đồng/ha trong khi cách làm cũ không có lãi. Tại Ninh Bình, năng suất 5,65 tấn/ha, tăng 28%, lãi 13,2 triệu đồng/ha trong khi sạ lan truyền thống lỗ 3,1 triệu/ha. Ấn tượng nhất là Hải Phòng: 7,62 tấn/ha, tăng 25%, lợi nhuận 24,4 triệu đồng/ha — gấp hơn sáu lần cấy máy. Tính chung ba địa bàn, gói kỹ thuật giảm hơn 30% lượng giống, giảm phân đạm 34–44% và cắt hơn 25% chi phí sản xuất. Bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng, nhận định đây là mô hình "hoàn toàn có khả năng mở rộng" vì không làm xáo trộn tập quán canh tác mà vẫn hiệu quả rõ rệt — và còn giải được bài toán thiếu lao động khi gieo sạ bằng máy bỏ hẳn khâu làm mạ.

Góc nhìn & Hành động

Bức tranh nhỏ ở đồng bằng sông Hồng nằm trong một chiến lược lớn hơn. Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở đồng bằng sông Cửu Long đã giúp 500 tấn gạo Japonica nhãn "Gạo Việt xanh, phát thải thấp" lần đầu vào Nhật Bản — một trong những thị trường khó tính nhất thế giới. Hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) thí điểm cho thấy canh tác phát thải thấp giảm tới 4,6 tấn CO₂ tương đương mỗi héc-ta mỗi vụ. Mục tiêu, như ông Bùi Xuân Phong (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật) nói, "không phải là bán tín chỉ carbon, mà là giảm phát thải theo cam kết quốc gia, tạo ra sản phẩm xanh có thể gắn nhãn phát thải thấp".

Điều khiến câu chuyện này đáng nhớ không phải con số carbon, mà là chuyện một cách làm "xanh" lại giúp người nông dân đỡ vất vả hơn và bỏ túi nhiều hơn. Vậy nếu giảm phát thải lại sinh lời, điều gì đang cản chúng ta nhân rộng nhanh hơn? Một hành động nhỏ ai cũng làm được: chọn và ủng hộ những sản phẩm gắn nhãn xanh, phát thải thấp — bởi mỗi lựa chọn trên mâm cơm cũng là một lá phiếu cho cách chúng ta muốn nuôi sống nhau trong tương lai.