Chuyện gì sẽ xảy ra nếu mỗi mùa hè đều nóng hơn mùa trước?
- 19 giờ trước
- 8 phút đọc
The Seed of Green Future | Green Planet — Khoa học khí hậu & Việt Nam dễ tổn thương
Chuyện gì sẽ xảy ra nếu cái nóng không còn là chuyện "ráng chịu vài hôm cho qua", mà trở thành một mối nguy sức khỏe kéo dài cả mùa?
Tháng 5 vừa rồi, Hà Nội chạm 40,7°C trong ngày 25/5/2026. Cùng ngày, trạm Vĩnh Yên (Phú Thọ) dẫn đầu cả nước với 40,8°C — và đó chỉ là một trong sáu trạm quan trắc ở miền Bắc vượt mốc 40°C cùng một ngày: Bắc Ninh 40,5°C, Hồi Xuân (Thanh Hóa) 40,5°C, Đô Lương (Nghệ An) 40,3°C, Hương Khê (Hà Tĩnh) 40,2°C (theo VnExpress, dẫn số liệu Trung tâm Dự báo KTTV Quốc gia). Đợt nóng bắt đầu từ 23/5 này là đợt nắng nóng lớn thứ hai chỉ trong tháng 5/2026, dài và gay gắt hơn đợt 13–16/5, và nằm trong nhóm ba đợt nóng tháng 5 dữ dội nhất kể từ năm 2021.
Đây không phải dự đoán bi quan. Đây là số liệu đã ghi nhận. Và nó đặt ra một câu hỏi mà cả thế giới lẫn Việt Nam đang phải trả lời: khi mỗi mùa hè đều có xu hướng nóng hơn mùa trước, điều gì sẽ xảy ra với sức khỏe, công việc và túi tiền của chúng ta?
Thế giới: 11 năm nóng nhất lịch sử nằm gọn trong 11 năm gần đây
Hãy bắt đầu từ bức tranh toàn cầu, vì cái nóng ở Hà Nội không tách rời khỏi cái nóng của hành tinh.
Theo báo cáo State of the Global Climate 2025 của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), giai đoạn 2015–2025 là 11 năm nóng nhất từng được ghi nhận. Năm 2025 đứng thứ hai hoặc thứ ba trong lịch sử, với nhiệt độ trung bình bề mặt cao hơn khoảng 1,43–1,44°C so với thời kỳ tiền công nghiệp (1850–1900). Năm 2024 — hiện vẫn là năm nóng nhất lịch sử — đạt mức 1,55°C trên ngưỡng tiền công nghiệp.
Điều đáng lo không chỉ là con số, mà là tốc độ. WMO ghi nhận nồng độ khí nhà kính tăng 3,5 ppm chỉ trong một năm (2023 → 2024) — mức tăng kỷ lục trong lịch sử quan trắc gần đây. Nhiệt lượng đại dương tích trữ cũng lập đỉnh mới. Nói cách khác, "tấm chăn" giữ nhiệt phủ lên Trái đất đang dày thêm nhanh hơn bao giờ hết.
Vì sao 1,1–1,5°C nghe nhỏ mà hậu quả lại lớn? Hãy hình dung cơ thể người: thân nhiệt bình thường 37°C, chỉ cần lên 39–40°C là đã sốt cao nguy hiểm. Hệ khí hậu cũng vậy — một thay đổi nhỏ về nhiệt độ trung bình kéo theo những cực đoan lớn ở hai đầu: nắng nóng gay gắt hơn, mưa lũ dữ dội hơn, và những đêm không còn hạ nhiệt để cơ thể phục hồi.
Vì sao nóng lên lại nguy hiểm đến vậy với con người?
Cơ chế khoa học khá dễ hiểu. Cơ thể người tự làm mát chủ yếu bằng cách đổ mồ hôi và bay hơi. Nhưng khi nhiệt độ và độ ẩm cùng tăng cao, mồ hôi không bay hơi được — giống như khi bạn lau nhà mà không khí đã bão hòa hơi nước, sàn mãi không khô. Lúc đó cơ thể mất khả năng tự hạ nhiệt.
Hệ quả dây chuyền: đổ mồ hôi quá nhiều gây mất nước và rối loạn điện giải; nếu không xử lý kịp, có thể dẫn tới sốc giảm thể tích, suy tim, thậm chí tử vong. Đây chính là lý do giới y khoa coi nắng nóng cực đoan là một "kẻ giết người thầm lặng" — nó không ồn ào như bão lũ, nhưng tác động lên tim mạch, thận và hệ thần kinh của những người dễ tổn thương nhất.
Báo cáo Lancet Countdown 2024 về sức khỏe và biến đổi khí hậu đưa ra con số khiến cả ngành y tế giật mình: tỷ lệ tử vong liên quan đến nắng nóng ở người trên 65 tuổi đã tăng 167% so với thập niên 1990. Trung bình mỗi năm, thế giới ghi nhận khoảng 546.000 ca tử vong liên quan đến nắng nóng. Cái nóng không "chừa" ai, nhưng nó tấn công người già, trẻ nhỏ, người có bệnh nền và người lao động ngoài trời trước tiên.
🇻🇳 Việt Nam: một trong những quốc gia hứng chịu nặng nhất
Việt Nam được Ngân hàng Thế giới, IPCC và Germanwatch xếp vào nhóm những quốc gia dễ tổn thương nhất với biến đổi khí hậu. Với 3.260 km bờ biển và mật độ dân cư đông ở các vùng đồng bằng, mỗi đợt cực đoan khí hậu đều để lại dấu vết kinh tế — xã hội rõ rệt. Riêng năm 2020, thiệt hại do khí hậu đã lên tới khoảng 10 tỷ USD, tương đương 3,2% GDP (theo World Bank). Nếu không thích ứng, con số này có thể lên 12–14,5% GDP mỗi năm vào 2050.
Với riêng nắng nóng, bức tranh đang nóng lên theo đúng nghĩa đen. Kỷ lục nhiệt độ mọi thời đại của Việt Nam là 44,2°C, ghi tại Nghệ An ngày 7/5/2023 — và dù đợt nóng tháng 5/2026 chưa phá kỷ lục đó, việc nhiều trạm cùng vượt 40°C trong một ngày cho thấy nắng nóng diện rộng đang trở thành "bình thường mới" của mùa hè miền Bắc và miền Trung.
Cái giá của nó không trừu tượng. Theo một tổng quan hệ thống về khí hậu và sức khỏe con người tại Việt Nam đăng trên ScienceDirect (Journal of Climate Change and Health, 2023), đến năm 2050 biến đổi khí hậu có thể khiến Việt Nam tốn tới 1–3 tỷ USD chi phí y tế, 3–20 tỷ USD do tử vong sớm, và 6–23 tỷ USD do mất giờ lao động. Khoảng dao động rộng phản ánh mức độ bất định — nhưng đầu nào của khoảng đó cũng là những con số rất lớn.
Cuộc sống và kinh doanh: ai chịu trận đầu tiên?
Đây là phần mà câu chuyện khí hậu chạm vào đời sống thật.
1. Người lao động ngoài trời — tuyến đầu của nắng nóng. Lancet Countdown 2024 lần đầu giới thiệu chỉ số riêng cho nhóm này: toàn cầu có khoảng 1,6 tỷ lao động ngoài trời (26,4% người từ 15 tuổi trở lên), tập trung đông nhất ở châu Phi, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương — đúng khu vực Việt Nam. Đây là những người thợ xây, nông dân, shipper, người bán hàng rong, công nhân khu công nghiệp ngoài trời. Tháng 6/2025, một trung tâm y tế khu vực ở Phú Thọ đã tiếp nhận bảy bệnh nhân sốc nhiệt hoặc kiệt sức vì nóng, phần lớn là người làm việc ngoài trời nhiều giờ trước khi xuất hiện triệu chứng mệt lả, chuột rút, co giật (theo Mekong Eye/VnExpress).
2. Doanh nghiệp và năng suất. Nắng nóng không chỉ là chuyện y tế, mà còn là chuyện sổ sách. Lancet Countdown 2024 ước tính cái nóng đã làm mất 640 tỷ giờ lao động tiềm năng trong năm 2024, tương đương thiệt hại năng suất khoảng 1,09 nghìn tỷ USD trên toàn cầu. Với một nền kinh tế thâm dụng lao động và sản xuất như Việt Nam — dệt may, da giày, xây dựng, nông nghiệp, thủy sản — mỗi độ nóng tăng thêm là mỗi lần năng suất giảm, chi phí điều hòa và bảo hiểm tăng, và rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng lớn hơn.
3. Hệ thống công cộng. Cái nóng kỷ lục năm 2024 đã đẩy nhu cầu năng lượng toàn cầu lên 4% so với mức nền 1991–2020 (WMO) — và ở Việt Nam, điều này nghĩa là lưới điện căng thẳng vào cao điểm mùa hè, bệnh viện quá tải bệnh nhân tim mạch và hô hấp, nguồn nước sinh hoạt chịu áp lực. Hiệu ứng "đảo nhiệt đô thị" khiến Hà Nội và TP.HCM nóng hơn vùng ngoại ô vài độ, biến những khu phố bê tông thành lò nướng ban ngày và không kịp hạ nhiệt ban đêm.
Tin tốt: Việt Nam không đứng yên
Bức tranh không chỉ có màu xám. Việt Nam đang hành động trên nhiều mặt trận.
Ở tầm cam kết, Việt Nam đã đưa ra mục tiêu Net Zero vào 2050 tại COP26 và đang triển khai Quan hệ Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Công bằng (JETP) với gói hỗ trợ quốc tế khoảng 15,5 tỷ USD để giảm phụ thuộc vào nhiệt điện than — gốc rễ của phát thải làm nóng hành tinh.
Ở tầm ứng phó trực tiếp với nắng nóng, các giải pháp khả thi đang dần phổ biến: hệ thống cảnh báo sớm của Trung tâm Dự báo KTTV Quốc gia (NCHMF) giúp người dân biết trước đợt nóng để chủ động; điều chỉnh giờ làm việc ngoài trời tránh khung 11h–15h; phủ xanh đô thị và mái nhà để hạ nhiệt; và nâng cấp phác đồ cấp cứu sốc nhiệt ở tuyến y tế cơ sở.
Chúng ta có thể làm gì — ngay hôm nay?
Khoa học khí hậu nghe có vẻ vĩ mô, nhưng hành động thì rất cụ thể.
Với mỗi người: theo dõi cảnh báo nắng nóng của NCHMF như cách bạn xem dự báo mưa; uống đủ nước và bổ sung điện giải trong ngày nóng; để mắt tới người già và trẻ nhỏ trong nhà — họ là nhóm dễ tổn thương nhất; và nếu làm việc ngoài trời, hãy nghỉ trong bóng râm thường xuyên, đừng đợi tới khi chóng mặt mới dừng.
Với doanh nghiệp: đưa rủi ro nắng nóng vào kế hoạch vận hành — bố trí ca làm hợp lý, trang bị nước và khu nghỉ mát cho công nhân, và bắt đầu tính chuyện báo cáo rủi ro khí hậu (climate risk) như một phần của quản trị ESG. Bảo vệ sức khỏe người lao động hôm nay chính là bảo vệ năng suất ngày mai.
Với cộng đồng: một hàng cây, một mái hiên có bóng mát, một điểm phát nước miễn phí trong ngày nóng — những việc nhỏ cộng lại tạo nên khả năng chống chịu cho cả khu phố.
Cái nóng của mùa hè 2026 không phải bất thường nhất thời. Nó là một phần của xu hướng dài hạn mà khoa học đã chỉ rõ. Nhưng giữa một câu chuyện nhiều con số đáng lo, vẫn có chỗ cho điều chúng ta kiểm soát được: cách chúng ta chuẩn bị, chăm sóc nhau, và chọn hành động sớm thay vì chờ đợi.
Cùng gieo hôm nay – Gặt hái ngày mai 🌱
The Seed of Green Future | Hạt giống tương lai xanh
📌 Bài viết này dựa trên các báo cáo khoa học chính thống. Mọi số liệu đều có nguồn trích dẫn. Nếu bạn phát hiện sai sót về số liệu, vui lòng email theseedofgreenfuture@gmail.com để chúng tôi cập nhật.
Nguồn tham khảo
[1] WMO. (2025). State of the Global Climate 2025. https://wmo.int/publication-series/state-of-global-climate/state-of-global-climate-2025
[2] WMO. (2025). 2025 set to be second or third warmest year on record. https://wmo.int/news/media-centre/2025-set-be-second-or-third-warmest-year-record-continuing-exceptionally-high-warming-trend
[3] Lancet Countdown. (2024). The 2024 report of the Lancet Countdown on health and climate change. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7616816/
[4] VnExpress International. (2026). Vietnam heatwave to last 2-3 more days as Hanoi hits 40.7 C. https://e.vnexpress.net/news/news/environment/vietnam-heatwave-to-last-2-3-more-days-as-hanoi-hits-40-7-c-5078464.html
[5] Mekong Eye. (2025). Burning: Viet Nam's outdoor workers struggle in extreme heat. https://www.mekongeye.com/2025/07/28/heat-outdoor-workers-vietnam
[6] Journal of Climate Change and Health / ScienceDirect. (2023). Climate change and human health in Vietnam: a systematic review. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666606523002614
[7] World Bank. (2022). Vietnam Country Climate and Development Report (CCDR). https://www.worldbank.org/en/country/vietnam/publication/vietnam-country-climate-and-development-report
[8] World Bank Climate Change Knowledge Portal. Vietnam — Compounded Heat Risks. https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/vietnam/heat-risk
Bình luận