Hiệp ước nhựa toàn cầu bế tắc, Việt Nam chọn hành động với EPR

Tóm tắt nhanh

Sau gần bốn năm đàm phán, thế giới vẫn chưa chốt được Hiệp ước Nhựa toàn cầu, khi 183 quốc gia mắc kẹt ở câu hỏi gốc: giảm rác thải nhựa hay cắt giảm chính sản xuất nhựa. Trong lúc bàn cờ lớn giằng co, Việt Nam lặng lẽ đi bằng đôi chân của mình — cơ chế EPR và kinh tế tuần hoàn bước vào giai đoạn siết chặt. Đây là câu chuyện về nhựa, về dòng vốn xanh đang đổi chủ, và về điều một quốc gia có thể tự quyết.

Thế giới còn cãi nhau về nhựa — và về việc ai sở hữu năng lượng sạch

Ngày 24/07, Eco-Business dẫn lại loạt phóng sự của Dialogue Earth cho thấy tiến trình xây dựng Hiệp ước Nhựa toàn cầu do Liên Hợp Quốc khởi xướng từ tháng 3/2022 đang được nối lại trong lo ngại. Vòng đàm phán INC lần thứ sáu, lẽ ra là vòng cuối, đã bị đình lại hồi tháng 8 năm ngoái mà không có thỏa thuận. Nút thắt lớn nhất giữa 183 quốc gia là một câu hỏi tưởng đơn giản: hiệp ước nên tập trung xử lý rác thải nhựa, hay phải kiểm soát sản lượng nhựa ngay từ khâu sản xuất?

Nhóm đa số các nước tham vọng muốn siết sản xuất từ gốc, trong khi một nhóm nhỏ các quốc gia sản xuất dầu phản đối mọi giới hạn. Đáng lo hơn, nhiều cuộc họp quan trọng đang lùi vào “phòng kín”. Một cuộc họp ở Tokyo hồi tháng 3 quy tụ 20 nước đại diện cho 60% sản lượng dầu và 70% sản lượng nhựa toàn cầu. “Quan ngại nảy sinh khi những giai đoạn đàm phán quan trọng diễn ra mà không có sự giám sát của công chúng,” ông Steve Fletcher, Giám đốc Viện Revolution Plastics thuộc Đại học Portsmouth, cảnh báo. Vòng chính thức tiếp theo phải chờ đến tận tháng 3/2027.

Cùng thời điểm, một chuyển động khác âm thầm định hình thị trường xanh: dòng vốn đang đổi chủ. Trong tuần kết thúc ngày 14/07, Shell bán 80% danh mục năng lượng tái tạo cho một nhà đầu tư Ấn Độ được BlackRock hậu thuẫn, còn TotalEnergies rút khỏi điện mặt trời phân tán ở châu Âu. Nhưng tiền không rời cuộc chơi: Ngân hàng Đầu tư châu Âu rót 450 triệu euro cho hydrogen xanh, EU duyệt chương trình điện gió ngoài khơi 63 tỷ euro của Pháp, Masdar chốt 5,1 tỷ USD cho điện sạch 24/7. Các tập đoàn dầu khí lùi lại, nhường chỗ cho ngân hàng phát triển và quỹ hạ tầng.

Chuyển động xanh tại Việt Nam: EPR bước vào giai đoạn siết

Việt Nam không chờ hiệp ước toàn cầu để hành động. Sau hơn hai năm áp dụng, cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã bước sang giai đoạn thực thi chặt chẽ hơn. Nghị định số 110/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực từ ngày 25/5/2026, kèm Thông tư 24/2026/TT-BNNMT hướng dẫn chi tiết.

Con số cho thấy quy mô bài toán. Mỗi năm, Việt Nam phát sinh khoảng 25,3 triệu tấn rác thải sinh hoạt, trong đó chừng 1,8 triệu tấn là rác nhựa, và tới 60% lượng rác vẫn được xử lý bằng cách chôn lấp, theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Nhưng chính sách đang tạo ra thay đổi thật: tính đến hết tháng 5/2026, hơn 60.000 tấn bao bì đã được đăng ký và phê duyệt trên cả nước, trong đó hơn 30.000 tấn đã được thu gom, tái chế thực tế, theo Liên minh Tái chế bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam). Quy mô thực thi EPR năm 2026 dự kiến tăng khoảng 90% so với năm trước, và tỷ lệ tái chế bắt buộc sẽ được nâng dần theo chu kỳ ba năm, tối đa 10% mỗi lần, bắt đầu từ năm 2029.

“Thành công của EPR trong giai đoạn tới không chỉ được đo bằng số lượng bao bì được tái chế, mà còn phụ thuộc vào khả năng kiểm soát dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, quản lý chi phí và mức độ minh bạch của toàn bộ hệ thống,” ông Phạm Phú Ngọc Trai, Chủ tịch PRO Việt Nam, nhận định. Nói cách khác, đây không chỉ là chuyện gom rác, mà là chuyện xây một hệ thống minh bạch — đúng điều mà thế giới đang loay hoay.

Góc nhìn & Hành động

Có một sự tương phản đáng suy ngẫm. Ở tầm toàn cầu, một hiệp ước về nhựa vẫn bế tắc sau gần bốn năm vì thiếu đồng thuận và thiếu minh bạch. Ở tầm quốc gia, Việt Nam lại chọn con đường cụ thể: buộc nhà sản xuất chịu trách nhiệm với bao bì mình đưa ra thị trường. Bài học ở đây không phải là phủ nhận vai trò của hợp tác quốc tế, mà là nhận ra rằng những hành động nhỏ, dứt khoát và đo đếm được thường tạo ra kết quả chắc chắn hơn những lời hứa lớn.

Điều đó cũng đúng với mỗi chúng ta. Bạn không cần chờ một hiệp ước để bắt đầu. Lần tới khi mua sắm, thử để ý xem bao bì sản phẩm có tái chế được không, có ghi tỷ lệ nhựa tái sinh hay không. Khi hàng triệu lựa chọn nhỏ cộng lại, chúng trở thành một lá phiếu mạnh mẽ cho kinh tế tuần hoàn. Còn bạn, bạn đã sẵn sàng gieo hạt giống nào cho hôm nay?